Aleksander Nagajew (1937-2005)

Po prostu przyjaciel

 

Artykuł opublikowany w rocznicę śmierci Profesora Nagajewa w Głosie Uczelni nr 3/2006, str. 14-15

 

10 lutego 2005 r., w szpitalu na Słowacji zmarł prof. dr hab. Aleksander Nagajew. Dwa dni wcześniej, podczas zjazdu narciarskiego, uległ groźnemu wypadkowi. Przed śmiercią nie odzyskał przytomności.

Prof. Aleksander Nagajew związał się z Uniwersytetem Mikołaja Kopernika w 1994 r. Do Torunia został zaproszony w 1993 r., podczas tradycyjnej konferencji probabilistów w Wilnie, jeszcze jako Aleksandr Viktorovič Nagaev, obywatel Uzbekistanu narodowości rosyjskiej, pracownik Instytutu Matematyki Akademii Nauk Uzbekistanu w Taszkiencie i kierownik Zakładu Statystyki Matematycznej tamże. Przezwyciężając trudności komunikacyjne - w owym czasie łączność internetowa i faksowa z krajami byłego ZSRR praktycznie nie funkcjonowała, więc moment jego przyjazdu do Torunia do ostatniej chwili pozostawał tajemnicą - dotarł do naszego miasta w lutym 1994 r. i w semestrze letnim pracował na UMK w ramach grantu edukacyjnego. "Na dobry początek" pobytu w Toruniu napisał wtedy krótką monografię zatytułowaną "Limit theorems under testing hypotheses", opublikowaną w Wydawnictwie UMK w 1996 r. Wiosną 1994 r. dołączyła do prof. Nagajewa jego żona, Tatiana Łobanowa. 1 października 1994 r. Aleksander Nagajew podjął pracę w Zakładzie Teorii Prawdopodobieństwa UMK, na stanowisku prof. nadzwyczajnego.

Przytoczone wyżej fakty brzmią standardowo i beznamiętnie. Przecież tylu ludzi, zwłaszcza naukowców, podejmuje pracę za granicą. Ale dla państwa Nagajewów był to prawdziwy dramat. Oboje zbliżali się do emerytury, mieli piękne i duże mieszkanie w centrum Taszkientu, ugruntowaną pozycję, prowadzili bogate życie kulturalne. Jednak od upadku ZSRR, w islamsko-komunistycznych republikach środkowoazjatyckich naukowcy stali się zbędni i dalszy pobyt w Uzbekistanie stanowił dla Nagajewów czysto fizyczne zagrożenie. Kaprysem historii musieli więc wyjechać w nieznane i rozpoczynać niemal wszystko od nowa. Nie był to pierwszy tak dramatyczny zwrot w ich życiu.

Aleksander Nagajew urodził się 7 września 1937 r. w Ferganie, w Uzbeckiej SRR. Matematykę studiował w Państwowym Uniwersytecie w Taszkiencie. Magistrem został w 1960 r., a doktorem (kandydatem nauk fizyczno-matematycznych) w 1963 r., w zakresie teorii prawdopodobieństwa. W zasadzie Aleksander Nagajew był skazany na probabilistykę. Jego starszy o blisko 10 lat brat, Sergei V. Nagaev, przez większą część życia pracujący w Nowosybirsku, należał do gwiazd radzieckiej teorii prawdopodobieństwa, która wówczas, za sprawą seminarium prowadzonego przez A.N. Kołmogorowa, była najsilniejsza w świecie. I jak to często bywa, osiągnięcia A.V. Nagaeva były przypisywane S.V. Nagaevovi i odwrotnie.

Początkowo kariera naukowa Aleksandra Nagajewa toczyła się gładko. Podjął pracę w Państwowym Uniwersytecie w Taszkiencie, najpierw jako asystent (1963-64), później jako wykładowca (1964), by w roku 1964 przejść do Instytutu Matematyki Akademii Nauk Uzbekistanu, gdzie do 1973 r. pracował jako "starszy badacz" i kierownik pracowni statystycznej. Kontynuując badania zapoczątkowane jeszcze w pracy doktorskiej, której tytuł brzmiał "Theorems on Large Deviations", rozwijał zagadnienia "wielkich odchyleń" (właściwie: dokładnej asymptotyki prawdopodobieństw wielkich odchyleń). Tematyka "wielkich odchyleń" pozostała mu bliska przez całe życie, a pionierskie rezultaty w tej dziedzinie, uzyskane na przełomie lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych (m.in. w pracach "Integral limit theorems with regard to large deviations when Cramer's condition is not satisfied I, II", Teor. Verojatnost. i Primenen., 14, 1969, 51-63, 203-216), zapewniły mu poczesne miejsce w historii teorii prawdopodobieństwa. Seria publikacji z tego okresu stanowiła podstawę dla rozprawy habilitacyjnej, przygotowanej w roku 1972. Wielkim entuzjastą tej rozprawy był światowej sławy probabilista, prof. Yurij Linnik z Uniwersytetu w Leningradzie (i Instytutu Steklova Akademii Nauk), który zaaranżował przenosiny Aleksandra Nagajewa do ośrodka w Leningradzie. I tu nastąpił pierwszy akt dramatu: prof. Linnik nagle umiera. Jak wiadomo, w państwach, które wcielały w życie obiektywne prawa rozwoju społecznego, sprawy rzadko były załatwiane zgodnie z procedurami, bez ręcznego sterowania. Więc bez protektora Aleksander Nagajew nie tylko nie może przenieść się do Leningradu, ale przez blisko 4 lata czeka na zatwierdzenie habilitacji przez Najwyższą Komisję Atestacyjną przy Radzie Ministrów ZSRR.

W 1973 r. podejmuje pracę na stanowisku kierownika Katedry Matematyki Stosowanej w Instytucie Samochodów i Szos w Taszkiencie. To pozwala mu nadal pracować naukowo, jednak wymaga przestawienia się na zupełnie różny styl pracy. Inne są prawa nauk stosowanych, inżynierskich, inne matematyki, nawet tak blisko związanej z praktyką, jak probabilistyka. Aleksander Nagajew umie się odnaleźć w nowej roli, a jego praca jest zauważana i doceniana: w 1977 r. awansuje na stanowisko profesora, w 1985 zostaje wyróżniony nagrodą państwową Uzbekistanu im. Beruni. Współorganizuje Światowy Kongres Towarzystwa Bernoullich, który odbył się po raz pierwszy w Taszkiencie w 1986 r., aby z czasem stać się najważniejszym wydarzeniem naukowym w zakresie teorii prawdopodobieństwa. W 1988 r. Aleksander Nagajew zostaje kierownikiem Zakładu Statystyki Matematycznej w Instytucie Matematyki Uzbeckiej Akademii Nauk. Znów może zajmować się matematyką, rozwijać kontakty zadzierzgnięte podczas kongresu Towarzystwa Bernoullich, wraca do dawnej tematyki badawczej. Ale happy end nie jest dany rodzinie Nagajewów. Rozpad w 1991 r. Związku Radzieckiego i związana z tym faktem gwałtowna wolta w polityce Uzbekistanu praktycznie uniemożliwiają im pobyt w Taszkiencie. W wieku 57 lat Aleksander Nagajew przybywa do Torunia.

Paradoksalnie dopiero w Toruniu prof. Nagajew uzyskał pełnię możliwości pracy twórczej. Nieskrępowane wyjazdy zagraniczne, możliwość zapraszania gości z dowolnej strefy geograficznej, dostęp do łączności komputerowej, zasobów systemu komputerowego WMiI UMK i dobrej biblioteki matematycznej zaowocowały licznymi publikacjami. Do momentu przyjazdu do Torunia Aleksander Nagajew opublikował 86 prac oryginalnych, 1 podręcznik oraz 15 artykułów o charakterze raportów technicznych, listów do edytorów itp. W czasie pobytu w Toruniu opublikował blisko 50 oryginalnych prac (w tym kilkanaście w czasopismach z listy filadelfijskiej), uczestniczył w 29 konferencjach międzynarodowych oraz wygłosił blisko 50 wykładów w kraju i za granicą: we Francji, Holandii, Belgii, USA, Rosji, Austrii. W ostatnim okresie intensywnie zajmował się matematyką finansową, prowadząc m.in. wykłady w ramach specjalizacji "Metody matematyczne w ekonomii i finansach". Jego osiągnięcia zostały na UMK szybko dostrzeżone: kilkakrotnie otrzymał naukowe nagrody Rektora UMK, w 2000 r. uzyskał polski tytuł profesora nauk matematycznych, a w roku 2002 został mianowany na stanowisko profesora zwyczajnego. Od 2003 r. pełnił funkcję kierownika Zakładu Statystyki Matematycznej i Analizy Danych. Te ostatnie fakty miały miejsce już po otrzymaniu w 2001 r. obywatelstwa polskiego.

W trakcie pobytu w Toruniu Sasza Nagajew i jego żona nawiązali mnóstwo serdecznych kontaktów. Jednym z najlepszych przyjaciół rodziny Nagajewów był Brian Wybourne, światowej sławy fizyk, który w Toruniu, podobnie jak Nagajew, pod koniec życia odnalazł przystań i dogodne warunki do pracy i życia. Nagajew zjednywał sobie ludzi serdecznością, codziennym uśmiechem, żartem i życiowym optymizmem, chęcią niesienia pomocy w trudnych sytuacjach.

Istotną rolę w życiu Saszy Nagajewa odgrywał sport, a zwłaszcza tenis i narciarstwo. Nie był zawodowcem (np. przegrywał w tenisa z Wojborem A. Woyczyńskim z Case Western Reserve University - byłym akademickim mistrzem USA weteranów), ale zawsze starał się zachowywać dobrą formę. Wiele osób bardzo ceniło kontakty z Nagajewem nawiązane podczas potyczek tenisowych. Miłość do narciarstwa wyniósł zaś z młodości, zawsze wspominał zjazdy w górach otaczających Taszkient.

"Spieszmy się kochać ludzi, tak szybko odchodzą". Niby wszyscy dobrze znamy te piękne i poruszające słowa księdza Twardowskiego. Ale naprawdę zaczynamy je rozumieć, gdy jest już za późno. Pokój Saszy i mój sąsiadowały ze sobą. Mijaliśmy się co dzień, wymienialiśmy pozdrowienia. Mieliśmy dobre warunki do współpracy, ale brakowało na nią czasu. Wiele nadziei wiązałem ze zbliżającym się końcem "dziekanowania". Zamierzałem nadrobić wszystkie zaległości, podjąć aktywną współpracę z Saszą, razem zrealizować projekt, do którego w naturalny sposób byliśmy obaj predestynowani - badania dokładnej asymptotyki wielkich odchyleń sum słabo zależnych zmiennych losowych. No i cieszyć się pogodną obecnością rodziny Nagajewów w Toruniu. Nagłe odejście Saszy wszystkie te plany obróciło w niwecz. Pozostały niespełnienie i żal.

W piątek 4 marca 2005 r. urna z prochami prof. Aleksandra Nagajewa została złożona na wiedeńskim cmentarzu Oberlea. W pogrzebie wzięła udział oficjalna delegacja UMK pod moim przewodnictwem. Ale kilkanaście innych osób na własną rękę podróżowało do Wiednia samochodami, aby móc pożegnać Przyjaciela.

W dniu 2 kwietnia 2005 r., w parafii prawosławnej św. Mikołaja przy ul. Podgórnej, miała miejsce uroczystość poświęcona pamięci prof. dr. hab. Aleksandra Nagajewa, z udziałem rodziny Zmarłego: żony Tatiany Łobanowej, syna Siergieja Nagaeva, jego żony i syna oraz tłumnie przybyłych przyjaciół Zmarłego. Organizatorem spotkania była pani Małgorzata Drozdowska.

Profesor Aleksander Nagajew wypromował w swoim życiu 12 doktorów. 10 promocji miało miejsce w Taszkiencie. Jedenastym doktorantem prof. Nagajewa był Tomasz Schreiber, którego praca doktorska została wyróżniona Nagrodą Ministra Edukacji Narodowej i Sportu. Dwunastym doktorantem została Dorota Juszczak, której obrona pracy doktorskiej odbyła się 27 czerwca 2005 r., już po śmierci promotora. A 14 grudnia 2005 r. miało miejsce kolokwium habilitacyjne dr. Oleksandra Zaihraieva, którego rozprawa habilitacyjna powstała pod bezpośrednim wpływem idei prof. Nagajewa. Obok licznych publikacji oraz wizyt zapraszanych gości, są to najtrwalsze ślady naukowej obecności Saszy Nagajewa w Toruniu.

Osiągnięciom naukowym prof. Aleksandra Nagajewa poświęcona będzie specjalna sesja podczas prestiżowej konferencji "XXVI European Meeting of Statisticians", która odbędzie się w Toruniu od 24 do 28 lipca 2006 r. Profesor Aleksander Nagajew był członkiem Komitetu Naukowego tej konferencji. Sesję organizuje prof. Youri Davydov z Uniwersytetu w Lille. Udział w sesji zapowiedzieli: prof. prof. Albert N. Shiryayev (Moskwa), Ildar A. Ibragimov (St. Petersburg) i Vygantas Paulauskas (Wilno).

 

Adam Jakubowski

Aleksander Nagajew